19 kwietnia 2005, godz. 18:00, Malarnia

W dniach 18-20 kwietnia 2005 r. Teatr Polski w Poznaniu we współpracy z Węgierskim Instytutem Kultury w Warszawie oraz Uniwersytetem im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zorganizował cykl spotkań z dramaturgią węgierską. Zaprezentowane zostały próby czytane trzech sztuk, autorstwa najwybitniejszych aktualnie węgierskich dramaturgów: Jánosa Háya, Pétera Kárpáti`ego i György`ego Spiro. Dzięki staraniom Instytutu Kultury Węgierskiej mielismy możliwość gościć tych twórców w Poznaniu.

Peter Karpati: „Owoc żywota twego”
opieka reżyserska: Paweł Kamza

Obrazki z życia Cyganów zamieszkujacych tereny przygraniczne nad Drawą autor wiąże z fragmentami transmisji radiowej z koncertu muzyki pop, bajką o rybaku i złotej rybce, walką z potężną rybą jak u Hemingwaya. Spotykają się tu dwa światy: żyjącej na dnie mniejszości i świat estrady – świat blichtru i pozornego sukcesu. Bohater odbywa symboliczną podróż nad rzekę, która jest punktem granicznym między życiem i śmiercią.

Péter Kárpáti (ur. 1961)

Dramatopisarz i dramaturg. Jest absolwentem Wydziału Dramaturgii Wyższej Szkoły Teatralnej i Filmowej w Budapeszcie. Péter Kárpáti został uhonorowany nagrodami literackimi i oraz wyróżnieniami przyznawanymi przez środowiska teatralne (Nagroda Cechu Dramaturgów Teatralnych). Nagrody literackie: im. Ernő Szépa, Tibora Dérego, Imre Madácha.
Swój talent poświęca wyłącznie teatrowi. Do tej pory ukazały się trzy tomy jego dramatów. Od 1990 roku pracuje jako dramaturg w teatrach budapeszteńskich, obecnie wykłada również w szkole teatralnej. Występuje na scenie jako aktor. Jest uważany za jednego z najbardziej utalentowanych twórców teatralnych na Węgrzech. Znawcy teatru podkreślają wyjątkową sceniczność jego utworów. Dramaty Kárpátiego od 1993 roku są stale obecne w repertuarze teatrów węgierskich ciesząc się uznaniem publiczności i krytyki. W Polsce utwory Kárpátiego nie były jeszcze prezentowane na scenie, jedynie w „Antologii współczesnego dramatu węgierskiego” ukazał się przekład utworu z 1993 roku pt. „Każdy: moralitet nowoczesny”, natomiast o dramatopisarstwie Kárpátiego pisała polska prasa („Didaskalia” ).

Dramaty:
Halhatalatan háború (Nieśmiertelna wojna), Szingapúr-végállamás (Singapur-przystanek końcowy), Akárki (Każdy), Országalma (Jabłko królewskie), Díszelőadás (Gala), Világvevő (Az út végén a folyó/ Méhednek gyümölcse), (Radio o zasięgu światowym/Na końcu drogi rzeka/ Owoc żywota twego) [Ten dramat pojawia się po trzema tytułami], Tótferi, Nick Carter, Pájinkás János na podstawie opowieści Lajosa Amiego, Negyedik kapu (Czwarta brama) „sztuka klezmerska” na motywach oryginalnej chasydzkiej legendy, muzycy są równorzędnymi aktorami (książka Jiřiego Langera pt. Dziewiąte wrota/dziewiąta brama), Elsőéjszaka avagy utolsó (Pierwsza noc lub ostatnia) na motywach z Baśni z tysiąca i jednej nocy,

Scenariusz filmowy
Rozika nem fél (1999) (Rozika nie boi się)

Zbiory dramatów: Halhatalatan háború (Nieśmiertelna wojna), Világvevő, A kivándorló zsebkönyve (Zapiski wychodźcy)

O dramatach Kárpátiego:
(...) w tomie (mowa o ostanim tomie dramatów pt. A kivándorló zsebkönyve) w większość utworów autor na nowo opowiedział podstawowe historie tworzące dorobek kulturowy ludzkości. A Tótferi, Pájinkás János, Negyedik kapu, Elsőéjszaka avagy utolsó opierają sie na mocnym gruncie opowieści o początku świata, mitach o pochodzeniu lub też na motywach legendy chasydzkiej, także w dwóch kolejnych utworach, (Díszelőadás i Nick Carter) nie trudno zauważyć, co inspirowało autora. Jakby na podstawach dawno zapadłej lub zburzonej budowli został wybudowany nowy dom. Nowy i komfortowy – ale do jego istoty należy to, na czym został wzniesiony.

(...) Karpati snuje opowieść, (...) ale jej nie opowiada, lecz stwarza ja na nowo.

(...) Kiedy człowiek czyta sztuki Kárpátiego natychmiast tworzy się w nim teatr. Barwy i dźwięki, zapachy i smaki szaleją w tych dramatach, ponieważ każdy dialog, każda najskromniejsza uwaga odautorska jest do szpiku kości teatralna.

Janos Hay: „Stary Franka Hernera”
opieka reżyserska: Iwona Kempa

János Háy (1960)

Poeta, prozaik i dramatopisarz. Absolwent filologii rosyjskiej i historii Uniwersytetu Segedyńskiego oraz Wydziału Estetyki Uniwersytetu Budapeszteńskiego. Laureat nagród literackich: Jánosa Sziverego (1994), pisma Alföld (1999), Milána Füsta (2001), Attili Józsefa (2002), Ernő Szépa (2002), nagroda za najlepszy dramat sezonu (2002), nagroda za dramat dla młodych pisarzy (2004), nagroda Cechu Dramaturgów: najlepszy węgierski dramat sezonu (2004), dwukrotny stypendysta Fundacji Sorosa i Stypendium Literackiego im. Zsigmonda Móricza, członek Związku Pisarzy Węgierskich i Towarzystwa Pisarzy Literatury Pięknej.

János Háy był cenionym poetą i pisarzem ze znacznym dorobkiem kiedy napisał pierwszy dramat pt. Géza-dzieciak. Géza-dzieciak otworzył trylogię (Gézagyerek, Herner Ferike faterja (Stary Feriego Hernera), Senák (nagrodzony na konkursie rozpisanym przez Teatr Narodowy w Budapeszcie, obecnie w jego repertuarze). Wprawdzie teatralność utworów poetyckich Háya i niekwestionowany talent literacki mogły zapowiadać powodzenie, jednak nikt nie spodziewał się aż takiego sukcesu. Utwory te określone nazwą gatunku boski dramat odniosły niebywały sukces wśród publiczności i krytyki.
Do dorobku pisarskiego tego wszechstronnie utalentowanego artysty (maluje, sam wykonuje obwoluty do swoich książek, gra na gitarze) dołączył oryginalny tom łączący dramaty i nowele. Na podstawie tomu jego nowel pt. Syn hodowcy krzewów jagodowych powstał monodram.

Polska prapremiera Gézy-dzieciaka: Teatr Studyjny w Łodzi w 2004 r. reż. Zbigniew Brzoza. Realizacja telewizyjna w reż. Zbigniewa Brzozy. „Wielki spektakl a wielkich sprawach” napisał o niej recenzent Gazety Wyborczej. W maju zostanie wystawiony w Teatrze Studio w Warszawie w reż. Zbigniewa Brzozy.
Géza-dzieciak zaprezentowany na Krajowych Spotkaniach Teatralnych w Pécsu zdobył 4 nagrody dla autora, aktorów i realizację, kolejne 3 nagrody na Krajowych Spotkaniach Teatrów Studyjnych. Węgierscy krytycy teatralni uznali Gézę-dzieciaka za najlepszy węgierski dramat sezonu 2002. Na Międzynarodowym Festiwalu Teatralnym KONTAKT w Toruniu otrzymał II nagrodę.

Stary Franka Hernera jeszcze bardziej niż Géza-dzieciak skłania do zamyślenia się nad ludzkim losem. Jego konstrukcja jest bardzo ciekawa. Nie ma tu centralnej postaci, a bohater wymieniony w tytule nawet nie pojawia się na scenie. Znowu sptykamy sie z trzema „wiejskim filozofami” Lajosem Bandą, Pityu Herdą i Bélą Krekácsem, którzy zasilili szeregi bezrobotnych i egzystują bez widoków na przyszłość. Kamieniołom zamknięto, do wsi zawitało bezrobocie, żyją teraz z zasiłku i wykonują prace interwencyjne zlecone przez samorząd, a mianowicie oszczyszają przydrożny rów, który rok w rok i tak zawsze zapełnia woda.
Nad rowem z nadzwyczajną prostotą rozmawiają o nieuchronności losu, życiu i śmierci, zmienności i stałości, indywidualności. Jeden z nich usiłuje opowiedzieć swoim kolegom o tym, co widziała jego matka w telewizji, ale bezskutecznie, gdyż zawsze ktoś zmieni temat, bądź przerwie. Z wypowiedzianych strzępów zdań okazuje się, że spełniło się to, co jako dziecko podczas bójki powiedział Frankowi Hernerowi, znienawidzonemu koledze z klasy, synowi miejscowego milicjanta, że „będzie z niego morderca”. Minęło trzydzieści lat i oto jego słowa spełniają się.

Krytyka
Krytyka węgierska podkreśla wyjątkową wartość literacką i dramatyczną utworów Jánosa Háya, ich siłę artystyczną, intelektualną i emocjonalną. Recenzenci podkreślając nowatorstwo dramatopisartwa Jánosa Háya, w dramatach odnajdowali nastrój charakterystyczny dla postaci z powieści Kafki, dramatów Becketta (Czekając na Godota), Czechowa, Szekspira, (motyw grabarz z Hamleta), a nawet Sławomira Mrożka (Emigranci) oraz dla postaci z grotesek Istvána Örkénya.
O Gézie-dzieciaku jako o utworze dramatycznym krytyka pisze: „Tekst Jánosa Háya jest również utworem poetyckim, a nawet więcej: utworem muzycznym”, „niezatarty ślad zostawiła w nas autystyczna pasja”, mimo ciężaru i surowości wybranego tematu po prostu dobrze się ogląda”, „sztuka Jánosa Háya i inscenizacja w Debreczynie cichym głosem stanowczo stwierdziły, że za czarną dziurą jednak istnieje jakiś mglisty cel”, „ z wyjatkowym talentem stworzył homogeniczny język dla wszystkich postaci”.
O „Starym Franka Hernera”: (...) nowe dzieło Háya jest udanym eksperymentem dramatopisarskim, którego celem było uchwycenie czasu i wypracowanie odważnej nowej dramaturgii”, „przez długie dni (sztuka) zajmuje człowieka, pozostaje w pamięci, nagle zaświta jakieś zdanie, które wywołało w teatrze szczery, zdrowy śmiech, a teraz po głębszym namyśle, nieco posmutnieje”, „ brawurowo skonstruowana sztuka”, „Háy jest jednym z tych nielicznych pisarzy, który ma własny świat, który jest skondenskowany w jego utworach z niespotykaną intensywnością, (...) pisarzem, którego twórczość skłania do zgłębienia stosunku poetyckiej abstrakcji i realizmu.”

Tomy poezji:
Gyalog megyek hozzád a sétálóúton (Idę do ciebie deptakiem) (wiersze, rysunki), 1989
A növények hazája, (Ojczyzna roślin),1990
Vigyázat, humanisták (Uwaga humaniści),1990
Welcome in Africa (wiersze, proza), 1991
Marlon és Marion (wiersze, nowele), 1993
Holdak és napok (opowiadanie, wiersze, rysunki) 1995
Valami nehezék (Jakiś ciężar), 1998
Istenek (Bogowie), 1998
Kotródom el (Zmiatam), 2002
Powieści:
Dzsigerdilen. A szív gyönyörűsége (Dżigerdilen. Zachwyt serca), 1996, 2004.
Xanadu. Föld, víz, levegő (Xanadu. Ziemia, woda, powietrze), 1999
Közötte apának és anyának, fölötte a nagy mindenségnek (Między ojcem i matką, ponad wielkim wszechświatem) (Dziewięć opowiadań), 2000
A bogyósgyümölcskertész fia (Syn hodowcy krzewów krzewów jagodowych) (opowiadania), 2003
Dramaty:
Gézagyerek (Géza-dzieciak), 2005

20 kwietnia 2005, 19:00, Malarnia
Gyorgy Spiro: „Stłuczka”

opieka reżyserska: Monika Pęcikiewicz

György Spiró (1946)

Jest wybitną postacią węgierskiego życia kulturalnego.
Prozaik, dramatopisarz, eseista, krytyk teatralny, tłumacz literatury pięknej, dyrektor teatrów, dramaturg (w Teatrze Narodowym w Budapeszcie 1975 -77 i 1978 - 79, w Csiky Gergely Színház w Kaposvárze 1981 – 1992), wykładowca w Wyższej Szkole Teatralnej i Filmowej w Budapeszcie, obecnie profesor na Wydziale Estetyki Uniwersytetu im. Loránda Eötvösa w Budapeszcie. Ukończył studia filologiczne na Uniwersytecie w Budapeszcie (filologia węgierska, rosyjska i serbsko-chorwacka) oraz studia dziennikarskie i socjologię w Wyższej Szkole Dziennikarstwa. Otrzymał wiele prestiżowych nagród literackich, nagrody: Józsefa Attili 1982, nagroda Erzsébet 1990, Tibora Déryego 1993, Imre Madácha 1994, Ernő Szépa1997 i 2004; Nagrody za najlepszy dramat sezonu: Szalbierz 1984, Kurzy łeb 1987, Kwartet (Dogrywka) 1998, Stłuczka 2004; Pierwsza nagroda za Honderű 1998; Wieniec Laurowy 1998, nagroda Towarzystwa Pisarzy Literatury Pięknej za powieść "A Jégmadár" (Zimorodek), nagroda im. Harsányiego 2002; Nagroda Cech Dramaturgów za najlepszy dramat sezonu 2002: Zaciemnienie Elsötétítés 2002; Wielka nagroda literacka Stowarzyszenia Węgierskich Twórców 2003; Pro Urbe Budapest 2004.
Członek Węgierskiego PEN Klubu i Towarzystwa Pisarzy Literatury Pięknej.
Jego dramaty od lat 70 są stale obecne na scenie. Widzowie polscy mieli okazję poznać twórczość György Spiró już w latach osiemdziesiątych dzięki legendarnemu przedstawieniu pt. Szalbierz z niezapomnianą kreacją Tadeusza Łomnickiego, a także zaprezentowanym również przez Teatr Telewizji dwom innym sztukom: Opera mydlana w reż. Ryszarda Bugajskiego i Dogrywka w reż. Filipa Bajona.
György Spiró jest znawcą kultury Środkowo-Wschodniej Europy. Polacy i Polska od lat siedemdziesiątych pozostawiali w kręgu jego zainteresowań naukowych i literackich.

Powieści
Kerengő (Krużganek)1974, 1995
Az Ikszek (Iksowie)1981, 1983, 1994, wydanie fracuskie: Les Anonymes, 1988; czeskie Pod znakou X,1990
A Jövevény (Przybysz)1990
A Jégmadár (Zimorodek) 2001
Fogság (Niewola)2004
Nowele
Álmodtam neked (Wyśniłem dla Ciebie)1987, 2000 – wydanie francuskie Elle me regarde, 1991
T-boy 1994
Najważniejsze dramaty
Az Imposztor (Szalbierz) 1982,
A kert (Ogród) 1984,
Csirkefej (Kurzy łeb) 1985,
Ahogy tesszük (Tak jak to robimy) 1988,
Vircsaft (Wirtschaft) 1996,
Kvartett (Kwartet) 1996,
Honderű (Radość ojczyzny) 1997,
Szappanopera (Opera mydlana) 1998,
Elsötétítés (Zaciemnienie) 2001
Koccanás (Stłuczka) 2003
Eseje
Miroslav Krleza 1981
Magániktató (Rejestr prywatny)1986
A középkelet-európai dráma a felvilágosodástól Wypianski szintéziséig (Dramat w Środkowo-Wschodniej Europie od Oświecenia do syntezy Wyspiańskiego)1987
Kanásztánc (Taniec świniarza)1992
Shakespeare szerepösszevonásai (XXXX)1997
Amíg játszol (Dopóki grasz) 2000
Mit ír az ember, ha magyar (Co pisze człowiek, jak jest Węgrem) 2003
Filmek
Elveszett illiúziók (Stracone iluzje) (Gazdag Gyulával és Győrffy Miklóssal, 1982
Szalbierz (Az Imposztor, 1984, Krakkó)
Kvartett (Vecsernyés Jánossal 2000; Dogrywka, Varsó, reż. Filip Bajon 2002)
Opera Mydlana (Szappanopera, 1999, Krakkó, reż. Ryszard Bugajski )
Przekłady:
Dramaty: Wyspiański, Krleza, Gombrowicz, Czechow, Shaw, J. Krasiński, Iredynski, Koljada, Bogajev.
Wiersze: Milutin Petrovic, Karasek, Barańczak, Zagajewski, Miłosz i inni

György Spiró
Stłuczka
(Koccanás)

Premiera: 4 stycznia 2004 w József Katona Szinhaz
Reż. Gábor Zsámbéki

Punktem wyjścia tej gorzkiej komedii, prawdziwej „Zeitstück” jest najzwyczajniejsza stłuczka. Na ruchliwej ulicy zderzają się dwa samochody, następnie dochodzi potężnej kolizji, reakcja łańcuchowa sprawia, że ruch zostaje zatrzymany na cały dzień i tworzy się kilometrowy zator. W ten sposób w jednym miejscu zbierają się różni ludzie. Autor zastosował metodę typową dla nauk przyrodniczych stworzył niemal laboratoryjne warunki do obserwacji procesów, jakie zaszły w społeczeństwie po transformacji ustrojowej. Pojawia się galeria charakterystycznych postaci, jakby zeszły z kart „encyklopedii współczesnych Węgier”: Mężczyzna – młody łowca głów pracujący dla korporacji, Kobieta doskonale wykształcona, ale pozbawiona bezkompromisowej przebojowości przedstawicielka dzisiejszej inteligencji, Przedsiębiorca, który potrafi rozkręcić mały gastronomiczny biznes nawet w korku, Młody Chłopak przeprowadzający przez telefon komórkowy transakcje na światowej giełdzie, Bezdomny, Stara Kobieta, Stary Mężczyzna, nowobogacka damula, kierowca tira, dwie młode matki znudzone wychowaniem dzieci, bezwzględni mafiosi mówiący słowiańskimi językami, członkini sekty, przewodnik, policjanci, sprawca wypadku i poszkodowany i inni.

Recenzent pisze: „Na scenie jest wielu aktorów naraz. Rozmawiają obok siebie, jak u Czechowa, kłócą się jak u Goldoniego, mówią frazesy jak u Ionesco. Mieszkańcy świata pozbawionego wartości jak – na ogół – u Spiró”,

„Reportaż o beznadziejnie pustym, dzikim świecie. A widzowie w trakcie dobrze się bawią. Pośród ogromu otaczających nas okropności to też coś.”